Difference between revisions of "Nl:Installatie"

From Gramps
Jump to: navigation, search
(Ubuntu en alle afgeleide versies)
(Free/OpenBSD en Solaris)
(13 intermediate revisions by 2 users not shown)
Line 7: Line 7:
  
 
== GRAMPS opwaarderen ==
 
== GRAMPS opwaarderen ==
 +
 +
{{man warn|1=Waarschuwing|2=Wanneer u '''Gramps opwaardeert''' vanuit een vorige versie, is het aangewezen eerst het volgende te doen.}}
  
 
Wanneer u '''Gramps opwaardeert''' vanuit een vorige versie, is het aangewezen eerst het volgende doen:
 
Wanneer u '''Gramps opwaardeert''' vanuit een vorige versie, is het aangewezen eerst het volgende doen:
  
# Gebruik uw '''oude Gramps-versie''' om uw familiestamboom te exporteren naar het Gramps-XML bestandsformaat ('''vink de privaat-opties''' in de exportdialoog uit)
+
# Gebruik uw '''oude Gramps-versie''' om uw familiestamboom te exporteren of door een reservekopie te maken naar het Gramps-XML bestandsformaat (u vindt deze optie onder 'Reservekopie aanmaken...' in het menu 'Familiestambomen' bij recente Gramps-versies of u gebruikt 'Exporteren...' in het zelfde menu '''vink de privaat-opties''' in de exportdialoog uit)
# '''Deinstalleer''' uw oude Gramps-versie
+
# '''Deïnstalleer''' uw oude Gramps-versie
 
# '''Installeer''' de nieuwe versie met onderstaande instructies
 
# '''Installeer''' de nieuwe versie met onderstaande instructies
# '''Maak''' een nieuwe familiestamboom aan
+
# '''Open''' uw bestaande familiestamboom.
# '''Importeer''' uw oude Gramps XML gegevens
+
:# Normaaal gezien zal dit moeten lukken en uw gegevens zullen opgewaardeerd worden. Indien succesv kunt u best de reservekopie die u nam, op een veilige plaats bewaren.
 +
:# Is deze opwaardeeroperatie niet gelukt of kunt u het bestand niet openen, doe dan het volgende:
 +
::# '''Maak''' een nieuwe familiestamboom aan
 +
::# '''Importeer''' uw oude Gramps XML gegevens in deze familiestamboom
  
 
==Extra software waar Gramps voordeel uit kan halen==
 
==Extra software waar Gramps voordeel uit kan halen==
Line 29: Line 34:
 
Andere pakketten die ook nuttig kunnen zijn:
 
Andere pakketten die ook nuttig kunnen zijn:
  
* '''desktop-file-utils''': wanneer u rechtsklikt op een mediabestand, geeft dit hulpprogramma lijst van programma's waarmee u dit mediabestand kunt openen.
+
* '''[http://www.freedesktop.org/wiki/Software/desktop-file-utils desktop-file-utils]''': wanneer u rechtsklikt op een mediabestand, geeft dit hulpprogramma lijst van programma's waarmee u dit mediabestand kunt openen.
  
 
== Linux ==
 
== Linux ==
 
===Automatisch downloaden en installeren van Gramps===
 
===Automatisch downloaden en installeren van Gramps===
  
Voor u Gramps downloadt van deze site, kijkt u best eerst na of de pakketbronnen van het ''Linux systeem'' van uw computer nog niet de allernieuwste versie beschikbaar heeft. Om te zien welke de huidige versie is, kijkt u op [http://sourceforge.net/project/showfiles.php?group_id=25770&package_id=109309 stabiele versie van Gramps op Sourceforge] en kijk naar het versienummer van het bovenste pakket in de lijst.
+
Voor u Gramps downloadt van deze site, kijkt u best eerst na of de pakketbronnen van het ''Linux systeem'' van uw computer nog niet de allernieuwste versie beschikbaar heeft. Om te zien welke de huidige versie is, kijkt u op [http://sourceforge.net/projects/gramps/files/Stable/ stabiele versie van Gramps op Sourceforge] en kijk naar het versienummer van het bovenste pakket in de lijst.
  
 
Om te kijken wat er specifiek voor uw Linux-systeem beschikbaar is zijn hieronder een aantal methodes gelijst:
 
Om te kijken wat er specifiek voor uw Linux-systeem beschikbaar is zijn hieronder een aantal methodes gelijst:
Line 62: Line 67:
 
====Ubuntu en alle afgeleide versies====
 
====Ubuntu en alle afgeleide versies====
 
(Kubuntu, Edubuntu, Mepis,LinuxMint,...):  De ubuntu-pakketten kunnen opgehaald worden op [http://sourceforge.net/project/showfiles.php?group_id=25770 Gramps downloadpagina].
 
(Kubuntu, Edubuntu, Mepis,LinuxMint,...):  De ubuntu-pakketten kunnen opgehaald worden op [http://sourceforge.net/project/showfiles.php?group_id=25770 Gramps downloadpagina].
 +
 +
{{cleanup/nl}}
  
 
{|{{prettytable}}
 
{|{{prettytable}}
Line 69: Line 76:
 
|-
 
|-
 
|<!-- Ubuntu (Versie) --> (10.10)
 
|<!-- Ubuntu (Versie) --> (10.10)
|<!-- Gramps<br>Versie -->3.2.5
+
|<!-- Gramps<br>Versie -->3.3.2
|<!-- Download -->[http://sourceforge.net/projects/gramps/files/Stable/3.2.5/gramps_3.2.5-1_ubuntu10.deb/download gramps_3.2.5-1_ubuntu10.deb]
+
|<!-- Download -->[http://sourceforge.net/projects/gramps/files/Stable/3.3.2/gramps_3.3.2-1_Ubuntu.deb/download gramps_3.3.2-1.deb]
 
|-
 
|-
 
|<!-- Ubuntu (Versie) --> (10.04)
 
|<!-- Ubuntu (Versie) --> (10.04)
|<!-- Gramps<br>Versie -->3.2.4
+
|<!-- Gramps<br>Versie -->3.3.2
|<!-- Download -->[http://sourceforge.net/projects/gramps/files/Stable/3.2.4/gramps_3.2.4-1_ubuntu10.deb/download gramps_3.2.4-1_ubuntu10.deb]
+
|<!-- Download -->[http://sourceforge.net/projects/gramps/files/Stable/3.3.2/gramps_3.3.2-1_Ubuntu.deb/download gramps_3.3.2-1.deb]
 
|-
 
|-
 
|<!-- Ubuntu (Versien) --> (9.10)
 
|<!-- Ubuntu (Versien) --> (9.10)
|<!-- Gramps<br>Versie -->3.2.0
+
|<!-- Gramps<br>Versie -->3.2.6
|<!-- Download -->[http://sourceforge.net/projects/gramps/files/Stable/3.2.0/gramps_3.2.0-1_ubuntu09.deb/download gramps_3.2.0-1_Ubuntu09.deb]  
+
|<!-- Download -->[http://sourceforge.net/projects/gramps/files/Stable/3.2.6/gramps_3.2.6-1_ubuntu09.deb/download gramps_3.2.6-1_Ubuntu09.deb]  
 
|-
 
|-
 
|<!-- Ubuntu (Version) -->Jaunty Jackalope (9.04)
 
|<!-- Ubuntu (Version) -->Jaunty Jackalope (9.04)
|<!-- Gramps<br>Versie -->3.2.0
+
|<!-- Gramps<br>Versie -->3.2.6
|<!-- Download -->[http://sourceforge.net/project/downloading.php?group_id=25770&filename=gramps_3.1.2-1_Ubuntu904.deb gramps_3.1.2-1_Ubuntu09.deb]  
+
|<!-- Download -->[http://sourceforge.net/project/downloading.php?group_id=25770&filename=gramps_3.2.6-1_Ubuntu09.deb gramps_3.2.6-1_Ubuntu09.deb]  
 
|-
 
|-
 
|<!-- Ubuntu (Version) -->Intrepid Ibex (8.10)
 
|<!-- Ubuntu (Version) -->Intrepid Ibex (8.10)
Line 120: Line 127:
 
====Fedora====
 
====Fedora====
 
'''Fedora''': Voor ''Fedora Core'' gaat u naar [http://sourceforge.net/project/showfiles.php?group_id=25770 Gramps-downloadpagina] en zoek naar een pakket met ''fc'' met het juiste nummer en die eindigt in ''.rpm''. Het andere alternatief is bouwen van de broncode, kijk op [[fedora rpm/nl|het bouwen van een pakket]] via een ''rpm spec'' bestand of een binair bestand installeren via ''fedora testing''.
 
'''Fedora''': Voor ''Fedora Core'' gaat u naar [http://sourceforge.net/project/showfiles.php?group_id=25770 Gramps-downloadpagina] en zoek naar een pakket met ''fc'' met het juiste nummer en die eindigt in ''.rpm''. Het andere alternatief is bouwen van de broncode, kijk op [[fedora rpm/nl|het bouwen van een pakket]] via een ''rpm spec'' bestand of een binair bestand installeren via ''fedora testing''.
 +
 +
===Slackware===
 +
'''Slackware 13.0''': Gramps 3.2.3 is beschikbaar via [http://www.linuxpackages.net/pkg_details.php?id=13253 LinuxPackages].
  
 
====Andere GNU/Linux distributies====
 
====Andere GNU/Linux distributies====
Line 149: Line 159:
  
 
===Mac OS X===
 
===Mac OS X===
Een nieuwe versie van Gramps voor Mac is beschikbaar (juli 2009). Deze versie is redelijk nieuw en ongetest en zoals steeds is het raadzaam om uw gegevens te kopiëren voor u dit programma gebruikt. Het is beschikbaar als een reeds gebouwde binaire toepassing voor zowel Intel en PPC Macs. Er is ook de mogelijkheid een bouwomgeving te gebruiken voor gelijk welke Mac met de ''Apple Xcode toolset''.
 
  
Mac voor Gramps wordt op [[Using Gramps on Apple Mac|deze Engelstalige ontwikkelingspagina]] beschreven.
+
====Reeds gebouwde binaire toepassing====
  
Macports en Fink versies werden vroeger gebruikt.
+
Een nieuwe geporteerde versie van Gramps voor Mac is beschikbaar (september 2010). Deze versie is redelijk nieuw en ongetest en zoals steeds is het raadzaam om uw gegevens te kopiëren voor u dit programma gebruikt. Het is beschikbaar als een reeds gebouwde binaire toepassing voor zowel Intel en PPC Macs.
  
===Free/OpenBSD en Solaris===
+
Mac voor Gramps wordt op [[Using Gramps on Apple Mac|deze Engelstalige ontwikkelingspagina]] beschreven.
Zowel voor BSD en Solaris zijn er experimentele installeerinstructies.
+
* Voor FreeBSD gebruikt u de [http://portsmon.freebsd.org/portoverview.py?category=science&portname=gramps /usr/ports/science/gramps] port.
+
* Voor openBSD gebruikt u de [http://openports.se/misc/gramps grampsport]
+
  
Indien er toch iets mis gaat in FreeBSD 8.0, lees dan zeker [http://www.gramps-project.org/bugs/view.php?id=3228 ticket 3228]
+
====Bouwen vanaf bronbestanden====
  
==Installatie via de broncode==
+
Er is ook de mogelijkheid een bouwomgeving te gebruiken voor gelijk welke Mac met de ''Apple Xcode toolset''.
===Algemene vereisten===
+
  
GRAMPS 3.1.x  vereist python 2.5 of een hogere versie, pygtk2 2.12 of hoger, glade-bibliotheken en librsvg2.
+
Macports en Fink versies werden vroeger gebruikt.
 
+
====Linux pakketvereisten====
+
  
 +
Een overzicht van de installatie van Gramps op een Mac wordt [[Mac_OS_X|Installing from source code on Mac OS X]] hier beschreven.
  
 +
De laatste versie van MacPorts Gramps is '''3.2.0'''.
 +
De laatste officiële stabiele fink versie is '''1.0.10''' voor Mac OS X 10.4.
 +
De laatste officiële onstabiele fink versie is '''3.0.4''' voor Mac OS X 10.5.
  
 +
===Free/OpenBSD en Solaris===
 +
Zowel voor BSD en Solaris zijn er experimentele installeerinstructies.
 +
* Voor FreeBSD gebruikt u de [http://portsmon.freebsd.org/portoverview.py?c
 +
==Gramps installeren met de broncode==
 +
===Algemene vereisten===
  
 +
Gramps {{version}} heeft python 2.6 of hoger, pygtk 2.16 of hoger en librsvg2 nodig
  
 +
==== Linux pakketvereisten ====
 
{|{{Prettytable}}
 
{|{{Prettytable}}
 
|-
 
|-
|Debian      /Ubuntu
+
!Debian      /Ubuntu  
|Fedora      /Redhat
+
!Fedora      /Redhat
|Opmerkingen
+
!Comment
 
|-
 
|-
| python
+
|python
| python
+
|python  
| Vereist (heeft versie 2.5 of hoger nodig)
+
|Verplicht (versie 2.6 of hoger)
 
|-
 
|-
| python-gtk2
+
|python-gtk2
| pygtk2
+
|pygtk2
| Vereist (heeft versie 2.12 of hoger nodig)
+
|Verplicht (versie 2.16 of hoger)
|-
+
| xdg-utils
+
| xdg-utils
+
| Vereist voor Gramps-3.1.x of hoger
+
 
|-
 
|-
 
|[http://docs.python.org/library/bsddb.html BSDDB]
 
|[http://docs.python.org/library/bsddb.html BSDDB]
 
|[http://docs.python.org/library/bsddb.html BSDDB]
 
|[http://docs.python.org/library/bsddb.html BSDDB]
| Huidige 'backend'
+
|Huidige 'backend'
 
|-
 
|-
| librsvg2-common
+
|librsvg2-common
| librsvg2
+
|librsvg2
| Vereist om compileren
+
|Bouwvereiste
 
|-
 
|-
| python-gnome2-extras
+
|libglib2.0-dev
| gnome-python2-gtkspell
+
|glib2-devel
| Aanbevolen voor normaal gebruik (spellingscontrole)
+
|Bouwvereiste
|-
+
| python-enchant
+
| python-enchant
+
| Aanbevolen voor normaal gebruik (spellingscontrole)
+
 
|-
 
|-
 
|
 
|
| gnome-common
+
|librsvg2-devel
| Vereist om te compileren
+
|Bouwvereiste
 
|-
 
|-
| intltool
+
|intltool
| intltool
+
|intltool
| Vereist om te compileren
+
|Bouwvereiste
 
|-
 
|-
 
|
 
|
| gnome-doc-utils
+
|gcc make gettext
| Vereist om te compileren
+
|Bouwvereiste
 
|-
 
|-
| python-pyexiv2
 
| pyexiv2
 
| Vereist voor het metagegevensscherm en de Exif-gramplets
 
|-
 
| libosmgpsmap-dev python-osmgpsmap
 
| osm-gps-map
 
| Vereist voor de geografische schermen
 
|-
 
| libglib2.0-dev
 
| glib2-devel
 
| nodig om te compileren
 
|-
 
| python-glade2
 
 
|
 
|
| nodig
 
 
|-
 
|-
|
+
|xdg-utils
| librsvg2-devel
+
|xdg-utils
| nodig om te compileren
+
|Vereist voor Gramps-3.1.x of hoger
 
|-
 
|-
|
+
|rcs
| gcc, make, gettext
+
|rcs
| nodig om te compileren
+
|Voorgesteld voor gebruik
 +
|-
 +
|python-gtkspell
 +
|gnome-python2-gtkspell
 +
|Voorgesteld voor gebruik (spellingscontrole).  Zit in het pakket python-gnome2-extras in oudere Debian distributies.
 
|-
 
|-
 
| python-webkit python-gtkmozembed
 
| python-webkit python-gtkmozembed
| WebKit-gtk pywebkitgtk
+
| WebKitgtk pywebkitgtk
| Nodig voor de HTML-scherm
+
| Nodig voor het HTML scherm
 
|-
 
|-
 
| python-pygoocanvas
 
| python-pygoocanvas
 
| goocanvas pygoocanvas
 
| goocanvas pygoocanvas
| nodig voor de [[Graph View|kaart]]
+
| Nodig voor [[Graph View]]
 
|-
 
|-
 
| graphviz
 
| graphviz
 
| graphviz graphviz-python
 
| graphviz graphviz-python
| nodig voor sommige verslagen en schermen
+
| Nodig voor sommige verslagen en schermen
 
|-
 
|-
 
|
 
|
 
| Django
 
| Django
| nodig voor http://gramps-connect.org
+
| Nodig voor http://gramps-connect.org [[Gramps-Connect: Introduction|Gramps-Connect]]
 
|-
 
|-
| python-gtkspell
+
| python-pyexiv2
| gnome-python2-gtkspell
+
| pyexiv2
| Aangewezen voor normaal gebruik (spellingscontrole).  Is inbegrepen in het 'python-gnome2-extras'-pakket in oudere Debian distro's.
+
| Nodig voor Metadata Viewer en Exif Metadata gramplets
 +
|-
 +
| libosmgpsmap-dev python-osmgpsmap
 +
| osm-gps-map
 +
| Nodig voor geografisch scherm
 
|-
 
|-
| rcs
+
| gtk2-engines-pixbuf
| rcs
+
|  
| Aangewezen voor normaal gebruik
+
| Lost problemen met 'Unable to locate theme engine in module_path: "pixmap"' op
 
|}
 
|}
  
Voor Redhat/Fedora kunt u alle bovenstaande nodige programma's installeren met:
+
Onder Redhat/Fedora kunt u alle bovenstaande vereisten installeren met:
  
 
<pre>
 
<pre>
 
sudo yum install python pygtk2 xdg-utils rcs gnome-python2-gtkspell librsvg2 \
 
sudo yum install python pygtk2 xdg-utils rcs gnome-python2-gtkspell librsvg2 \
   librsvg2-devel gnome-common intltool gnome-doc-utils gcc make gettext WebKit-gtk \
+
   librsvg2-devel intltool gnome-doc-utils gcc automake autoconf autogen \
  pywebkitgtk goocanvas pygoocanvas graphviz graphviz-python Django
+
gettext WebKitgtk pywebkitgtk goocanvas pygoocanvas graphviz graphviz-python \ Django pyexiv2 inkscape ImageMagick
 
</pre>
 
</pre>
  
====De broncode verkrijgen====
+
====Broncode ophalen====
  
Er zijn twee manieren om de broncode te verkrijgen: een stabiele versie ''downloaden'' of de broncode ophalen via '''SVN'''. Dit is dan ook het juiste moment om de [http://gramps.svn.sourceforge.net/viewvc/gramps/trunk/INSTALL?view=markup INSTALL] en de [http://gramps.svn.sourceforge.net/viewvc/gramps/trunk/README?view=markup README] bestanden te lezen die bij de broncode horen. Ze bevatten de meest recente informatie. Verdere gegevens over de twee manieren:
+
Er zijn twee manieren om de broncode op te halen: een stabiele bronverse downloaden of een 'checkout' van de broncode via svn. Lees best eerst de [http://gramps.svn.sourceforge.net/viewvc/gramps/trunk/INSTALL?view=markup INSTALL] en [http://gramps.svn.sourceforge.net/viewvc/gramps/trunk/README?view=markup README] bestanden die bij de broncode horen. Deze bestanden bevatten de meest recente informatie. Hier volgt meer informatie over beide manieren:
  
'''1. Download een stabiele versie'''
+
'''1. De stabiele versie'''
  
* De laatste stabiele versie van Gramps kan verkregen worden via de [http://sourceforge.net/projects/gramps Gramps SourceForge pagina]. Bv. ''gramps-{{version}}.tar.gz''. Unzip dit bestand in een map :
+
* De meest recente stabiele Gramps-versie kunt u downloaden via [http://sourceforge.net/projects/gramps/files/ SourceForge bestanden]. Vb: gramps-{{version}}.tar.gz. Extracteer dit bestand in een map:
 
<code>
 
<code>
 
   tar xzvf gramps-zzz.tar.gz
 
   tar xzvf gramps-zzz.tar.gz
</code> ga dan naar deze map die aangemaakt werd:<code>
+
</code> ga naar deze map:<code>
 
   cd gramps-zzz
 
   cd gramps-zzz
 
</code>
 
</code>
* Indien u geïnteresseerd bent in het testen van de laatste ontwikkelingsversie van GRAMPS, dan kunt u deze versie verkregen via '''SVN''', zie hiervoor de Engelstalige pagina [[Brief introduction to SVN|Introductie tot SVN ]]. Vermits deze pagina tot het ontwikkelingsportaal behoort, wordt deze niet vertaald. De SVN versie van Gramps is potentieel gevaarlijk voor uw normaal gegevensbestand en is hoe dan ook '''niet''' extensief getest. Deze versie kan zonder waarschuwingen vastlopen wat kan leiden tot totaal verlies van de gegevens waarmee u werkt. Gelieve dus met voorzichtigheid te behandelen. Gebruik deze versie enkel voor testdoeleinden.
+
* Indien u echt de allerlaatste ontwikkelingsversie wilt testen, kunt u deze versie via SVN bekomen. Zie hiervoor de Engelstalige beschrijving [[Brief introduction to SVN#Unstable_development:_.22trunk.22|Brief introduction to SVN]]. Deze versies zijn mogelijk zeer gevaarlijk voor uw gegevens omdat deze versies niet uitgebreid getest geweest zijn - zeker de "trunk" versie. Deze versie bevat mogelijkheden die nog maar gedeeltelijk werken. Deze versies 'crashen' geregeld een kunnen uitgebreid gegevensverlies veroorzaken. Gebruik deze versie dus met zeer grote voorzichtigheid en gebruik ze enkel op een kopie van uw gegevens!
  
'''2. Download via SVN'''
+
'''2. Via SVN downloaden'''
  
U verkrijgt de ''branch''-versie (dezelfde als de hier boven genoemde versie) of de superlaatste ontwikkelingsversie via SVN door het volgende te doen:
+
U kunt een stabiele versie (zoals hierboven beschreven) of de laatste ontwikkelingsversie via SVN bekomen:
  
svn co https://gramps.svn.sourceforge.net/svnroot/gramps gramps
+
  svn co https://gramps.svn.sourceforge.net/svnroot/gramps/tags/gramps-3.4.1 gramps
of
+
  svn co https://gramps.svn.sourceforge.net/svnroot/gramps/tags/gramps-3.1.3 gramps
+
  
om de laatste stabiele ontwikkelingsversie op te halen zie ook [[running a development version of Gramps| hoe een ontwikkelingsversie van Gramps draaien]].
+
voor de ontwikkelingsversie kijk op [Getting started with GRAMPS Trunk]].
  
 
'''3. Tarball via SVN'''
 
'''3. Tarball via SVN'''
  
U kunt een gecomprimeerd ''tarball''-bestand met de laatste broncode ophalen:
+
U verkrijgt de 'tarball' van de recenste broncodes met:
 
+
* [http://gramps.svn.sourceforge.net/viewvc/gramps/branches/maintenance/gramps32/?view=tar 3.2.x]
+
  
 
* [http://gramps.svn.sourceforge.net/viewvc/gramps/branches/maintenance/gramps33/?view=tar 3.3.x]
 
* [http://gramps.svn.sourceforge.net/viewvc/gramps/branches/maintenance/gramps33/?view=tar 3.3.x]
 +
 +
* [http://gramps.svn.sourceforge.net/viewvc/gramps/branches/maintenance/gramps34/?view=tar 3.4.x]
  
 
* [http://gramps.svn.sourceforge.net/viewvc/gramps/trunk/?view=tar Trunk]
 
* [http://gramps.svn.sourceforge.net/viewvc/gramps/trunk/?view=tar Trunk]
  
====GRAMPS opwaarderen====
+
====Gramps opwaarderen====
  
Indien u reeds een oudere versie van de broncode hebt geïnstalleerd op uw systeem, moet u een beslissing nemen wat u met deze oudere versie wilt doen, voor u een nieuwere versie ophaalt. Wenst u deze oudere versie te behouden, moet u zeker eerst het INSTALL-bestand lezen om de juiste ''--prefix''-optie te gebruiken. Deze optie bepaalt waar de nieuwere versie wordt geïnstalleerd.
+
Indien u reeds een oudere broncode hebt geïnstalleerd, dient u te beslissen wat u juist wilt doen voor u een recentere versie installeert.
  
Wenst u echter een gewone vervanging te doen, maak dan zeker dan de oudere versie eerst verwijderd wordt. Installeer niet bovenop de oudere versie. De reden hiervoor is dat in de nieuwe versies van Gramps het best kan dat sommige functies in een andere vorm worden geprogrammeerd. Door de oudere versie niet te verwijderen kan het zijn dat de functies die aangepast werden, niet goed werken. Indien u de broncode installeerde via bovenstaande methode kunt u dus best de oude versie verwijderen door<code>
+
Wenst u de oudere versie te behouden, lees dan zeker eerst de instructies van het INSTALL-bestand. Hierin staat beschreven wat u dient te doen met de --prefix optie. Dit is nodig om de bestanden op de juiste plaats te installeren.
 +
 
 +
Kiest u echter om de oudere versie te vervangen, maak dan zeker dat u de oudere versie eerst verwijderd. '''Dus niet de niuewere versie bovenop de oudere versie installeren.'''
 +
 
 +
Bij de nieuwe versies kan het gebeuren dat sommige programma-mogelijkheden anders geschreven worden. Indien u dus de nieuwe versie over de oude versie schrijft, kan het gebeuren dat de oude code gebruikt wordt in plaats van de nieuwe versie met onverwachte gevolgen. Indien u de broncode installeert kunt u best de oude code verwijderen met<code>
 
   make uninstall</code>
 
   make uninstall</code>
  
te doen als ''root'' '''maar wel in de map waar u de oude versie installeerde'''. Gebruik de pakketbeheerder van uw distributie indien u de oudere versie via deze weg als een pakket installeerde.
+
als 'root' '''op de plaats waar u de oude versie installeerde'''. Gebruik uw installatiemanager indien uw oudere versie via een pakket werd geïnstalleerd.
  
'''Opmerking: u dient uw oude Gramps-versie te gebruiken om eerst via export een reservekopie naar Gramps-XML te maken, voor u de oude versie verwijderd.'''
+
'''Let op: u dient uw oude Gramps-versie te gebruiken om een reservekopie naar Gramps XML te maken voor u de oude versie verwijderd.'''
  
 
===Linux===
 
===Linux===
  
Gramps voorziet in een 'script' dat gebruikt kan worden om de broncode voor te bereiden op het bouwproces. Dit 'script' roept automatisch het standaard configuratiescript op:<code>
+
Gramps levert een script dat u kunt gebruiken om de code te bouwen. Dit script roept automatisch de standaardroutine op:<code>
  ./autogen.sh als normale gebruiker</code>
+
  ./autogen.sh </code> # als normale gerbuiker
  
Dit script zal eventuele ontbrekende componenten rapporteren. Installeer deze noodzakelijke componenten eerst (zie ook het INSTALL-bestand). Software bouwen vanuit de broncode vereist normaal dat de ontwikkelingsversies (-dev pakketten) van de vereiste bibliotheken geïnstalleerd zijn. U kunt overwegen om een 'prefix'-pad met het autogen.sh script mee te geven, zie het INSTALL-bestand voor instructies. De normale installatie zal gebeuren onder het pad '''usr/local'''.
+
Dit script zal tevens alle ontbrekende vereisten aanwijzen.
Eenmaal autogen.sh succesvol beëindigd is, kunt u de gebruikelijke<code>
+
make (als normale gebruiker)</code>
+
en vervolgens <code>
+
  make install (als root)</code>
+
methode uitvoeren.
+
  
===BSD===
+
Installeer deze vereisten eerst. (kijk ook in het INSTALL bestand). Voor het bouwen van de code is het ook meestal vereist dat de ontwikkelingsversies van de noodzakelijke bibliotheken geïnstalleerd zijn.
  
Installatie op BSD is even gemakkelijk als op Linux, op enkele kleine wijzigingen na zoals hulpprogramma's die andere namen hebben. Zie de [[BSD page|BSD pagina (en)]] voor details.
+
U kunt overwegen om een prefix-pad met autogen.sh op te geven. Kijk in het INSTALL bestand voor verdere instructies. De standaard is /usr/local.
  
===Mac OS X===
+
Eens autogen.sh succesvol liep, kunt u de typische routine draaien. <code>
Hier vindt u een [[Mac_OS_X|Engelstalig overzicht]] van de installatie vanaf de bron op een Mac.
+
  make </code> # as regular user
  
===Windows===
+
en vervolgens<code>
 +
  make install </code> # als root
 +
 
 +
Locale installatie zonder root is mogelijk. Instructions zijn beschikbaar in het INSTALL bestand. Belangrijk is hier <code>--prefix=</code> en een <code>--with-mime-dir=</code> argument voor <code>autogen.sh</code> op te geven.
 +
 
 +
==== Zie ook ====
 +
* $GRAMPSHOME on [[Gramps 3.4 Wiki Manual - Command Line#Environment variables]]
 +
* [[Translating_GRAMPS#.24GRAMPSI18N_.28for_your_locale.29| $GRAMPSI18N (for your locale) ]]
 +
* [[Installation_alternatives]]
 +
* [[Translating_GRAMPS#Installing_your_translation]]
 +
* [[Howto:Change_the_language_of_reports#Run_GRAMPS_in_a_different_language]]
 +
 
 +
===Mac OS X:bouwen via de broncode===
 +
 
 +
There are several different ways of building Gramps from source on Mac OS X. An overview of building from source is given at [[Mac OS X:Build from source]].
  
Gelukkig voor de gebruikers van Microsoft Windows hebben sommige gebruikers een [[Windows installer/nl|windowsinstallatieprogramma]] gemaakt. Tot nu toe zijn eer geen verschillen opgemerkt tussen de officiële ''builds'' en het windowsinstallatieprogramma, dat ziet er dus veelbelovend uit, maar gebruik ervan is toch op uw eigen risico.
+
[[Mac OS X:Build from source:MacPorts|Macports]] and [[Mac OS X:Build from source:fink|fink]] versions of Gramps have been used.
  
===Solaris===
+
The latest version of MacPorts Gramps is '''{{version_MacPort}}'''.
 +
The latest official unstable fink version is '''3.0.4''' for Mac OS X 10.5 on both PPC and Intel.
 +
There is currently no official stable fink version of Gramps. (As at February 2012)
  
Gramps werd al met succes geïnstalleerd op zowel Solaris 10 (SPARC) en OpenSolaris X86 (2008.05). Zie de [[Solaris Platforms|Solaris pagina]] voor details.
+
Instructions for building the pre-built binary version (Mac OX X Application package) are given at [[Mac OS X:Build from source:Application package]]. Some discussion about earlier attempts is at [[Mac OS X:Build from source:gtk-osx]] with bugs reported at [[Mac OS X:Build from source:gtk-osx:bugs]]
  
 +
An older build approach is given at [[Mac OS X:Build from source:Native OS X]].
  
[[Category:Nl:Documentatie|Installatie]][[Category:Developers/Installation]][[Category:Developers/Packaging]]
+
[[Category:Documentation]]
 +
[[Category:Developers/Installation]]
 +
[[Category:Developers/Packaging]]

Revision as of 11:46, 4 October 2012


Laatste uitgegeven versie

De laatste versie is GRAMPS 4.1.2. Misschien is deze versie nog niet beschikbaar voor installatie op uw platform. Kijk ook op deze download-pagina.

GRAMPS opwaarderen

Gnome-important.png
Waarschuwing

Wanneer u Gramps opwaardeert vanuit een vorige versie, is het aangewezen eerst het volgende te doen.

Wanneer u Gramps opwaardeert vanuit een vorige versie, is het aangewezen eerst het volgende doen:

  1. Gebruik uw oude Gramps-versie om uw familiestamboom te exporteren of door een reservekopie te maken naar het Gramps-XML bestandsformaat (u vindt deze optie onder 'Reservekopie aanmaken...' in het menu 'Familiestambomen' bij recente Gramps-versies of u gebruikt 'Exporteren...' in het zelfde menu vink de privaat-opties in de exportdialoog uit)
  2. Deïnstalleer uw oude Gramps-versie
  3. Installeer de nieuwe versie met onderstaande instructies
  4. Open uw bestaande familiestamboom.
  1. Normaaal gezien zal dit moeten lukken en uw gegevens zullen opgewaardeerd worden. Indien succesv kunt u best de reservekopie die u nam, op een veilige plaats bewaren.
  2. Is deze opwaardeeroperatie niet gelukt of kunt u het bestand niet openen, doe dan het volgende:
  1. Maak een nieuwe familiestamboom aan
  2. Importeer uw oude Gramps XML gegevens in deze familiestamboom

Extra software waar Gramps voordeel uit kan halen

Gramps heeft deze programma's niet echt nodig, maar als u ze beschikbaar heeft zal dat uw productiviteit zeker verhogen.

  • Spellingscontrole: Installatie van gnome-python2-extras en python-enchant maakt de gtkspell- en de enchantmodule beschikbaar. Hiermee is een spellingscontrole mogelijk in opmerkingen die u in Gramps aanmaakt.
  • Graphviz, Inkscape: Gramps kan mooie genealogische stambomen maken (relatiegrafieken). Deze worden gegenereerd met het Graphviz-pakket, dewelke een schema (dot) aanmaakt, alsook programma's om de gemaakte grafieken te editeren (dotty, beschikbaar via een opdrachtregel). Dit heeft u als onderzoeker meer mogelijkheden om te bepalen hoe uw stamboom eruit zal zien (maar let op voor de leercurve). Een alternatief is om een grafisch verslag te maken en uw stamboom om te vormen tot een svg-bestand. Dit bestand kunt u dan openen/aanpassen/verbeteren via bv Inkscape.
  • ttf-freefont: Een set van vrije, hoge-kwaliteit 'TrueType'-lettertypen dat de UCS-tekenset beslaat. Deze lettertypen werken goed voor het normale afdrukken en 'graphviz'-afdrukken.
  • XdgUtils is een verzameling van hulpmiddelen die u via een terminalvenster kan invoeren. Ongeveer de helft van de hulpmiddelen helpt bij het installatie van een desktop omgeving en de andere helft werkt aan de integratie van een toepassing wanneer de desktop omgeving draait. Zelfs wanneer de desktopcomponenten van uw toepassing beperkt zijn tot enkel een installeerder, configuratie of beheerder kan Xdg-utils u toch op een eenvoudige manier een aantal integratieproblemen oplossen.
  • pyexiv2 is een module die het mogelijk maakt om metagegevens die zich in beeldbestanden bevinden, te lezen en te bewerken. Deze module wordt gebruikt voor het scherm dat deze metagegevens toont en in de 'metagegevens'-gramplets.
  • osmgpsmap is een bibliotheek die een GPS-functionaliteit biedt. Dit wordt gebruikt in het geografisch scherm.


Andere pakketten die ook nuttig kunnen zijn:

  • desktop-file-utils: wanneer u rechtsklikt op een mediabestand, geeft dit hulpprogramma lijst van programma's waarmee u dit mediabestand kunt openen.

Linux

Automatisch downloaden en installeren van Gramps

Voor u Gramps downloadt van deze site, kijkt u best eerst na of de pakketbronnen van het Linux systeem van uw computer nog niet de allernieuwste versie beschikbaar heeft. Om te zien welke de huidige versie is, kijkt u op stabiele versie van Gramps op Sourceforge en kijk naar het versienummer van het bovenste pakket in de lijst.

Om te kijken wat er specifiek voor uw Linux-systeem beschikbaar is zijn hieronder een aantal methodes gelijst:

Linux OS Opdrachtregel
Debian gebaseerde systemen
(Ubuntu en alle varianten, Mepis,...)
sudo apt-get install gramps
Gentoo (en Sabayon) sudo emerge gramps
Mandriva sudo urpmi gramps
Redhat gebaseerde systemen
(Fedora, CentOS...)
sudo yum install gramps
OpenSUSE sudo zypper install gramps

Manueel downloaden en installeren van Gramps

Indien u niet via de pakketbronnen van uw distributie de laatste versie kunt halen, moet u deze versie op de site zoeken. Sommige gebruikers hebben pakketten gemaakt voor verschillende systemen. Indien u uw systeem in de lijst ziet staan, hebt u geluk. Indien dat niet zo is, kunt u best de ontwikkelaarspostlijst om hulp vragen.

Ubuntu en alle afgeleide versies

(Kubuntu, Edubuntu, Mepis,LinuxMint,...): De ubuntu-pakketten kunnen opgehaald worden op Gramps downloadpagina.

Gramps-notes.png
Deze bladzijde kan mogelijk geactualiseerd worden. U kan meewerken om deze wiki-Gramps bladzijden bruikbaar te houden door deze pagina van recentere informatie te voorzien. Bekijk zeker ook de schermvoorbeelden en de engelstalige pagina's.
Ubuntu (Versie) Gramps
Versie
Download
(10.10) 3.3.2 gramps_3.3.2-1.deb
(10.04) 3.3.2 gramps_3.3.2-1.deb
(9.10) 3.2.6 gramps_3.2.6-1_Ubuntu09.deb
Jaunty Jackalope (9.04) 3.2.6 gramps_3.2.6-1_Ubuntu09.deb
Intrepid Ibex (8.10) 3.1.3 gramps_3.1.2-1_Ubuntu08.deb
Hardy (8.04) 3.1.3 gramps-3.1.2-1_Ubuntu804.deb
Gutsy (7.10) 3.0.3 gramps_3.0.3-1_ubuntu710.deb
Feisty (7.04) 2.2.10 enkel GRAMPS 2.2.10 beschikbaar, download gramps_2.2.10-1_all.deb
en gramps-help_2.2.10-1_all.deb en installeer met uw pakketbeheerder.
Dapper, Edgy
en vroegere versies Ubuntu
2.2.8 enkel GRAMPS 2.2.8 beschikbaar , download gramps_2.2.8-1dapper1_all.deb
en gramps-help_2.2.8-1dapper1_all.deb en installeer met uw pakketbeheerder.

Debian

Debian: De laatste versie van Gramps is beschikbaar via unstable (Sid Gramps) en kan zo via uw pakketbeheerder geïnstalleerd worden. Testing wordt 10 dagen na unstable aangepast (uitgenomen als er een stabiele Debian release aankomt). Zie ook Gramps testen.


SuSE

SuSE: Richard Bos onderhoudt de Gramps-uitgaven voor OpenSUSE. De pakketbronnen voor OpenSUSE 11.1 zijn beschikbaar op [1]. Let op dat wanneer dit geschreven werd, deze pakketbron niet dezelfde is dan de pakketbronnenlijst: dus moet Education manueel toegevoegd worden aan de URL. De pakketbron voor 11.0 is [2] en voor 10.3 is [3]. Voor eerdere versies van (10.2) zie ook deze forumdiscussie. Zie ook een ander alternatief met openSUSE BuildService in het Engels.

Mandriva

Mandriva: Nieuwere versies van Gramps worden soms omgezet via backports. Om deze backportspakketten te kunnen installeren moet u toelaten dat deze backports kunnen geladen worden via de pakketbronbeheerder. Stel zeker dat u de instructies begrijpt van deze Mandriva wiki. Is de allerlaatste versie niet beschikbaar in de backports pakketbronnen, zoek dan bij de contrib pakketbronnen.

Fedora

Fedora: Voor Fedora Core gaat u naar Gramps-downloadpagina en zoek naar een pakket met fc met het juiste nummer en die eindigt in .rpm. Het andere alternatief is bouwen van de broncode, kijk op het bouwen van een pakket via een rpm spec bestand of een binair bestand installeren via fedora testing.

Slackware

Slackware 13.0: Gramps 3.2.3 is beschikbaar via LinuxPackages.

Andere GNU/Linux distributies

Andere GNU/Linux distributies kunnen licht afwijkende download- en installatiemethodes hebben. Gelieve de specifieke installatie-instructies voor uw distributie te raadplegen alvorens Gramps te downloaden.

In alle andere gevallen moet u de broncode downloaden. Dat is het bronpakket dat eindigt in '.tar.gz'. Dit moet u dan manueel installeren om Gramps op uw computer beschikbaar te stellen. Zie verder voor meer details.

Gnome en KDE

U kunt beide gebruiken, maar GRAMPS past iets beter in de GNOME omgeving.

Voor KDE zijn er enkele kleine probleempjes ten gevolge van (GTK) problemen die buiten de verantwoordelijkheid van GRAMPS liggen. Controleer de Engelstalige KDE pagina om te weten wat die problemen kunnen zijn.

Voor GNOME zijn er enkele problemen met ATK/GAIL die ook niet onder de verantwoordelijkheid van GRAMPS vallen. Controleer daarom de Engelstalige gekende problemen om te weten welke problemen dat juist kan veroorzaken.

Ook kunt u misschien eens kijken naar XdgUtils.

GRAMPS op handhelds

Gramps werkt perfect op sommige kleine pc's. Gebruikers waren succesvol om Gramps te gebruiken op:

Live cd

Bent u geïnteresseerd in Gramps, maar bent u bang om het effectief te installeren, of hebt u niet de mogelijkheid het te installeren (geen eigen computer, geen ondersteunde OS, geen internet thuis, ...), dan kunt u onze Linux Genealogie cd uitproberen. Deze cd laat u toe met Gramps te werken, zonder het programma op uw harde schijf te kopiëren. Verder staat een brede waaier aan OSS-programma's op de CD, allemaal vrij om te gebruiken. U kunt indien, u dit wenst, Ubuntu 10.10 en Gramps vanaf de cd op uw computer installeren.

Windows, FreeBSD, Mac Os X en Solaris

Windows

Kijk op de download pagina voor de Windows installer. Maak zeker dat u alle Windows afhankelijkheden hebt gedownload en geïnstalleerd.

  • Bijkomende informatie voor Windows gebruikers op de voorlopig Engelse pagina GRAMPS and Windows.

Mac OS X

Reeds gebouwde binaire toepassing

Een nieuwe geporteerde versie van Gramps voor Mac is beschikbaar (september 2010). Deze versie is redelijk nieuw en ongetest en zoals steeds is het raadzaam om uw gegevens te kopiëren voor u dit programma gebruikt. Het is beschikbaar als een reeds gebouwde binaire toepassing voor zowel Intel en PPC Macs.

Mac voor Gramps wordt op deze Engelstalige ontwikkelingspagina beschreven.

Bouwen vanaf bronbestanden

Er is ook de mogelijkheid een bouwomgeving te gebruiken voor gelijk welke Mac met de Apple Xcode toolset.

Macports en Fink versies werden vroeger gebruikt.

Een overzicht van de installatie van Gramps op een Mac wordt Installing from source code on Mac OS X hier beschreven.

De laatste versie van MacPorts Gramps is 3.2.0. De laatste officiële stabiele fink versie is 1.0.10 voor Mac OS X 10.4. De laatste officiële onstabiele fink versie is 3.0.4 voor Mac OS X 10.5.

Free/OpenBSD en Solaris

Zowel voor BSD en Solaris zijn er experimentele installeerinstructies.

Gramps installeren met de broncode

Algemene vereisten

Gramps 4.1.2 heeft python 2.6 of hoger, pygtk 2.16 of hoger en librsvg2 nodig

Linux pakketvereisten

Debian /Ubuntu Fedora /Redhat Comment
python python Verplicht (versie 2.6 of hoger)
python-gtk2 pygtk2 Verplicht (versie 2.16 of hoger)
BSDDB BSDDB Huidige 'backend'
librsvg2-common librsvg2 Bouwvereiste
libglib2.0-dev glib2-devel Bouwvereiste
librsvg2-devel Bouwvereiste
intltool intltool Bouwvereiste
gcc make gettext Bouwvereiste
xdg-utils xdg-utils Vereist voor Gramps-3.1.x of hoger
rcs rcs Voorgesteld voor gebruik
python-gtkspell gnome-python2-gtkspell Voorgesteld voor gebruik (spellingscontrole). Zit in het pakket python-gnome2-extras in oudere Debian distributies.
python-webkit python-gtkmozembed WebKitgtk pywebkitgtk Nodig voor het HTML scherm
python-pygoocanvas goocanvas pygoocanvas Nodig voor Graph View
graphviz graphviz graphviz-python Nodig voor sommige verslagen en schermen
Django Nodig voor http://gramps-connect.org Gramps-Connect
python-pyexiv2 pyexiv2 Nodig voor Metadata Viewer en Exif Metadata gramplets
libosmgpsmap-dev python-osmgpsmap osm-gps-map Nodig voor geografisch scherm
gtk2-engines-pixbuf Lost problemen met 'Unable to locate theme engine in module_path: "pixmap"' op

Onder Redhat/Fedora kunt u alle bovenstaande vereisten installeren met:

sudo yum install python pygtk2 xdg-utils rcs gnome-python2-gtkspell librsvg2 \
  librsvg2-devel intltool gnome-doc-utils gcc automake autoconf autogen \
gettext WebKitgtk pywebkitgtk goocanvas pygoocanvas graphviz graphviz-python \ Django pyexiv2 inkscape ImageMagick

Broncode ophalen

Er zijn twee manieren om de broncode op te halen: een stabiele bronverse downloaden of een 'checkout' van de broncode via svn. Lees best eerst de INSTALL en README bestanden die bij de broncode horen. Deze bestanden bevatten de meest recente informatie. Hier volgt meer informatie over beide manieren:

1. De stabiele versie

  • De meest recente stabiele Gramps-versie kunt u downloaden via SourceForge bestanden. Vb: gramps-4.1.2.tar.gz. Extracteer dit bestand in een map:

  tar xzvf gramps-zzz.tar.gz

ga naar deze map:

  cd gramps-zzz

  • Indien u echt de allerlaatste ontwikkelingsversie wilt testen, kunt u deze versie via SVN bekomen. Zie hiervoor de Engelstalige beschrijving Brief introduction to SVN. Deze versies zijn mogelijk zeer gevaarlijk voor uw gegevens omdat deze versies niet uitgebreid getest geweest zijn - zeker de "trunk" versie. Deze versie bevat mogelijkheden die nog maar gedeeltelijk werken. Deze versies 'crashen' geregeld een kunnen uitgebreid gegevensverlies veroorzaken. Gebruik deze versie dus met zeer grote voorzichtigheid en gebruik ze enkel op een kopie van uw gegevens!

2. Via SVN downloaden

U kunt een stabiele versie (zoals hierboven beschreven) of de laatste ontwikkelingsversie via SVN bekomen:

svn co https://gramps.svn.sourceforge.net/svnroot/gramps/tags/gramps-3.4.1 gramps

voor de ontwikkelingsversie kijk op [Getting started with GRAMPS Trunk]].

3. Tarball via SVN

U verkrijgt de 'tarball' van de recenste broncodes met:

Gramps opwaarderen

Indien u reeds een oudere broncode hebt geïnstalleerd, dient u te beslissen wat u juist wilt doen voor u een recentere versie installeert.

Wenst u de oudere versie te behouden, lees dan zeker eerst de instructies van het INSTALL-bestand. Hierin staat beschreven wat u dient te doen met de --prefix optie. Dit is nodig om de bestanden op de juiste plaats te installeren.

Kiest u echter om de oudere versie te vervangen, maak dan zeker dat u de oudere versie eerst verwijderd. Dus niet de niuewere versie bovenop de oudere versie installeren.

Bij de nieuwe versies kan het gebeuren dat sommige programma-mogelijkheden anders geschreven worden. Indien u dus de nieuwe versie over de oude versie schrijft, kan het gebeuren dat de oude code gebruikt wordt in plaats van de nieuwe versie met onverwachte gevolgen. Indien u de broncode installeert kunt u best de oude code verwijderen met

 make uninstall

als 'root' op de plaats waar u de oude versie installeerde. Gebruik uw installatiemanager indien uw oudere versie via een pakket werd geïnstalleerd.

Let op: u dient uw oude Gramps-versie te gebruiken om een reservekopie naar Gramps XML te maken voor u de oude versie verwijderd.

Linux

Gramps levert een script dat u kunt gebruiken om de code te bouwen. Dit script roept automatisch de standaardroutine op:

 ./autogen.sh   # als normale gerbuiker

Dit script zal tevens alle ontbrekende vereisten aanwijzen.

Installeer deze vereisten eerst. (kijk ook in het INSTALL bestand). Voor het bouwen van de code is het ook meestal vereist dat de ontwikkelingsversies van de noodzakelijke bibliotheken geïnstalleerd zijn.

U kunt overwegen om een prefix-pad met autogen.sh op te geven. Kijk in het INSTALL bestand voor verdere instructies. De standaard is /usr/local.

Eens autogen.sh succesvol liep, kunt u de typische routine draaien.

 make  # as regular user

en vervolgens

 make install  # als root

Locale installatie zonder root is mogelijk. Instructions zijn beschikbaar in het INSTALL bestand. Belangrijk is hier --prefix= en een --with-mime-dir= argument voor autogen.sh op te geven.

Zie ook

Mac OS X:bouwen via de broncode

There are several different ways of building Gramps from source on Mac OS X. An overview of building from source is given at Mac OS X:Build from source.

Macports and fink versions of Gramps have been used.

The latest version of MacPorts Gramps is 3.4.8. The latest official unstable fink version is 3.0.4 for Mac OS X 10.5 on both PPC and Intel. There is currently no official stable fink version of Gramps. (As at February 2012)

Instructions for building the pre-built binary version (Mac OX X Application package) are given at Mac OS X:Build from source:Application package. Some discussion about earlier attempts is at Mac OS X:Build from source:gtk-osx with bugs reported at Mac OS X:Build from source:gtk-osx:bugs

An older build approach is given at Mac OS X:Build from source:Native OS X.